Lễ giỗ Hiệp tá Đại học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ Phan Thanh Giản - Từ ký ức lịch sử đến giá trị văn hóa hôm nay

20/08/2026

Hằng năm, vào ngày 5 tháng 7 âm lịch, lễ giỗ Hiệp tá Đại học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ Phan Thanh Giản được tổ chức tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long (phường Phước Hậu). Đây là một hoạt động mang ý nghĩa tưởng niệm, tri ân bậc tiền nhân, đồng thời thể hiện nét đẹp trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Qua thời gian, Lễ giỗ trở thành một không gian kết nối giữa lịch sử, văn hoá và cộng đồng, góp phần giới thiệu đến du khách một phương diện đặc sắc của vùng đất Vĩnh Long.

Phan Thanh Giản (1796 - 1867) là một danh sĩ, nhà nho, nhà thơ và đại thần triều Nguyễn. Ông đỗ Cử nhân năm 1825 và Tiến sĩ năm 1826 tại Huế, là vị tiến sĩ đầu tiên của Nam Kỳ. Trong hơn 41 năm làm quan, ông từng giữ nhiều trọng trách dưới các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, trong đó có chức Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ gồm Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên. Cuộc đời ông gắn với nhiều biến động của lịch sử Nam Bộ thế kỷ XIX.

Khung cảnh trước Tuỵ Văn Lâu

Đối với vùng đất Vĩnh Long, dấu ấn của Phan Thanh Giản đặc biệt gắn với Văn Thánh Miếu. Năm 1864, ông cùng Đốc học Nguyễn Thông xây dựng Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, nơi đây vừa là không gian tôn vinh đạo học, vừa phục vụ các hoạt động văn hoá và giáo dục của sĩ phu Nam Bộ. Công trình này cũng là một trong những điểm đến có giá trị lịch sử, văn hoá quan trọng của Vĩnh Long.

Sau khi ông qua đời, người dân Vĩnh Long tiếp tục gìn giữ sự tưởng nhớ đối với ông. Từ năm 1869 đến 1872, bá hộ Trương Ngọc Lang đứng ra quyên góp xây dựng Tân Đình ở phía tả Văn Thánh Miếu, đặt tên là Tụy Văn Lâu để thờ Phan Thanh Giản. Năm 1915, thần vị của ông được đưa vào thờ tại đây và được ban sắc chuẩn cho phụng thờ. Từ đó, Tụy Văn Lâu trở thành không gian quan trọng trong việc gìn giữ ký ức về nhân vật lịch sử này tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long.

Điểm nhấn đặc biệt của các hoạt động tưởng niệm diễn ra hàng năm tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long chính là lễ giỗ của Hiệp tá Đại học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ Phan Thanh Giản được tổ chức vào ngày 5 tháng 7 âm lịch thường niên. Một trong những nét đặc sắc tại lễ giỗ của cụ Phan Thanh Giản chính là hệ thống nghi lễ được thực hiện trang trọng, theo trình tự truyền thống. Các nghi lễ bao gồm một tuần hương, hai tuần rượu, đọc văn tế, một tuần rượu, một tuần trà và cuối cùng là hóa văn tế trong tiếng trống, tiếng kèn lễ nhạc. Mỗi nghi thức được diễn ra một cách giản dị tuy nhiên lại mang nghĩa thành kính, thể hiện trọn vẹn đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt.

Một trong các tiến trình nghi lễ trong Lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản

Trong không gian trạng trọng tại Tuỵ Văn Lâu, khói hương trầm lan toả hoà cùng với tiếng lễ nhạc tạo nên một bầu không khí vừa linh thiêng vừa gần gũi. Người tham dự không chỉ đứng trước một nghi lễ cổ truyền mà còn chứng kiến cách cộng đồng hôm nay đang gìn giữ và tiếp nối ký ức của cha ông.

Lễ giỗ là dịp để cộng đồng người dân về đây hội tụ. Những người tham dự không chỉ có người dân địa phương mà còn có hậu duệ Phan tộc, đại diện các đình, miếu, di tích ở nhiều địa phương, các cơ quan ban ngành, trường học và những người quan tâm đến lịch sử, văn hóa. Sự hiện diện của nhiều thế trong ngày lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản không chỉ phản ánh tinh thần hiếu học, nhân nghĩa mà còn cho thấy sức sống của một truyền thống văn hoá đang được giữ gìn và trao truyền.

Bên cạnh không gian thờ tự và lễ giỗ tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long (Phường Phước Hậu), quê hương Phan Thanh Giản ở xã Bảo Thạnh cũng là nơi lưu giữ dấu tích quan trọng về cuộc đời ông. Khu mộ Phan Thanh Giản tại xã Bảo Thạnh là một địa điểm gắn với hành trình tưởng niệm vị danh sĩ Nam Kỳ. Đây cũng là nơi được xây dựng đền thờ Phan Thanh Giản, hoàn thành vào năm 2004, góp phần tạo nên không gian tưởng niệm trang trọng tại quê hương của ông. Hằng năm, vào ngày 5 tháng 7 âm lịch, lễ giỗ Phan Thanh Giản cũng được gia đình tổ chức tại đây. Sự hiện diện của các điểm thờ tự và lễ giỗ tại tỉnh Vĩnh Long cùng một số địa phương khác cho thấy việc tưởng niệm Phan Thanh Giản đã trở thành một nét văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Lễ trao học bổng cho các học sinh họ Phan học giỏi có hoàn cảnh khó khăn trong lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản (ảnh: Sưu tầm Vĩnh Long News)

Chương trình giáo dục về nguồn trong lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản (ảnh: Quỳnh Như)

Giá trị của lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản không chỉ nằm ở việc tưởng nhớ một nhân vật lịch sử. Đó còn là câu chuyện về cách một vùng đất lưu giữ ký ức và cách một cộng đồng trao truyền những giá trị đạo lý từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc phụng thờ và việc tổ chức Lễ giỗ hàng năm như một cách hậu thế nhìn nhận và tri ân đối với cụ Phan Thanh Giản. Góp phần vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống, nêu cao tinh thần “Tôn sư trọng đạo” giáo dục đến thế hệ hôm nay và mai sau.

Từ những nén hương thành kính cho đến tiếng trống nhạc vang lên trong ngày lễ giỗ hay từ không gian cổ kính của Văn Thánh Miếu cho đến bầu không khí trang nghiêm ở Tuỵ Văn Lâu, lễ giỗ cụ Phan Thanh Giản đã trở thành nét văn hoá đặc trưng góp phần làm nên một diện mạo riêng của tỉnh Vĩnh Long. Với những ai muốn tìm hiểu một Vĩnh Long không chỉ mang dáng dấp đằm thắm của vùng sông nước miệt vườn mà còn đan xen những giá trị lịch sử truyền thống và chiều sâu văn hoá, thì đây là một điểm đến đáng để tìm về - nơi những ký ức của quá khứ không còn nằm yên trong sách vở mà vẫn hiện diện hàng ngày, hàng giờ trong đời sống của cộng đồng hôm nay./.

Bài viết có tham khảo thông tin trong bài viết đăng tại Cổng thông tin điện tử Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long: “Lễ giỗ lần thứ 155 Hiệp tá Đại học sĩ, Kinh lược sứ Nam Kỳ Phan Thanh Giản” của tác giả Tào Phú Vinh

Bài, ảnh: Quỳnh Như

Ẩm thực

Địa điểm